Corruptie ook in EU hardnekkig probleem

Corruptie kost de Europese economie jaarlijks naar schatting 120 miljard euro. In 2028 wordt de Europese anticorruptierichtlijn verwacht, die ook voor de publieke sector gaat gelden. Volgens aanbestedingsexpert Hein van der Horst zijn de sancties niet mals.

Momenteel wordt in het Europees Parlement de anticorruptierichtlijn behandeld. Die geldt voor zowel de publieke als private sector. De voorgestelde sanctie voor aanbesteders, bestuurders en ondernemers die corrumperen zijn niet mals: bijvoorbeeld een gevangenisstraf van tenminste zes jaar, ontzetting uit een openbaar ambt of permanente uitsluiting van aanbestedingen.

Corruptie

Een maatschappelijk verschijnsel dat veelvuldig in het nieuws komt en zich op alle niveaus manifesteert, is corruptie. Corruptie kan vele vormen aannemen en is verbonden aan verschillende soorten van gedrag, zoals omkoping, wederrechtelijke toe-eigening, ongeoorloofde beïnvloeding verduistering, nepotisme, belemmering van de rechtsgang ter ondersteuning van corruptie, fraude en belangenconflicten, misbruik van functie.

Omkoping bijvoorbeeld kan worden onderscheiden in een actieve en passieve vorm. Van actieve omkoping is sprake als iemand aan een ambtenaar, rechter, of een andere persoon in een officiële functie een gift, belofte of dienst aanbiedt met de bedoeling om die overheidsfunctionaris te beïnvloeden in de uitvoering van zijn of haar functie. Het gaat hierbij om het initiatief van degene die de omkoping aanbiedt. Bij passieve omkoping neemt een overheidsfunctionaris of een medewerker van een onderneming een gift, een belofte of een dienst aan met de bedoeling om in ruil daarvoor zijn of haar functie niet correct uit te voeren.

De praktijk

Een voorbeeld uit de Europese praktijk is die van de Diplomatieke Dienst van de Europese Commissie, die de opdracht voor de diplomatenopleiding voor de periode 2021-2022 had uitgeschreven. Deze opdracht ter waarde van 1 miljoen euro werd aan het Europa College in Brugge gegund. In december 2025 werd bekendgemaakt dat na onderzoek was gebleken dat het Europa College de opdracht vermoedelijk had gewonnen op grond van voorkennis over de voorwaarden van de aanbesteding van de opdracht. De rector van het Europa College en een topdiplomaat van de Europese Commissie werden aangehouden. In Nederland loopt momenteel een gerechtelijke procedure over corrupte inkooppraktijken bij Damen Shipyards. En er zijn recentelijk twee dochterbedrijven van VolkerWessels gedagvaard voor omkoping van een minister van Sint-Maarten.

Bouwfraude

Een van de grootste corruptiezaken in Nederland was de bouwfraude, die in november 2001 aan het licht kwam. Het bleek dat een bouwkartel van Nederlands grootste bouwbedrijven Rijkswaterstaat en andere opdrachtgevers had opgelicht. Door middel van illegale prijsafspraken werd jaren te veel voor bouwprojecten betaald. De totale schade voor de Nederlandse overheid bedroeg 1 miljard euro. Maar nog steeds maken aannemers prijsafspraken. In november 2025 is de Autoriteit Consument en Markt gestart met een onderzoek of drie aannemers verboden onderlinge afspraken hebben gemaakt bij een gemeentelijke aanbesteding. Daarmee zouden de aannemers de prijs van het project kunnen hebben verhoogd.

Corruptie

Corruptie is ook binnen de Europese Unie een hardnekkig probleem. Volgens het EU-rapport van Commissaris Malström (2024) kost corruptie de Europese economie jaarlijks een geraamd bedrag van 120 miljard euro. De EU kent al wetgeving op het gebied van bestrijding van corruptie, maar die is gericht op de privésector. De publieke sector, behoudens de in de aanbestedingsrichtlijnen verankerde uitsluitingsgronden, kent geen specifieke EU-regelgeving op het gebied van corruptie. Daar komt nu een einde aan. Sinds 2023 behandelt het Europese Parlement de anticorruptierichtlijn (COM (2023) 234 final 3 mei 2023).

Afschrikwekkend

Dit voorstel beoogt corruptie in de gehele Europese Unie uniform aan te pakken, zowel in de private als de publieke sector. De richtlijn moet zorgen dat alle vormen van corruptie in alle lidstaten strafbaar worden gesteld. De voorgestelde straffen zijn doeltreffend, evenredig en afschrikwekkend. Afschrikwekkend zijn zeker de gevangenisstraffen die afhankelijk van de aard van corruptie kan variëren van tenminste vier tot zes jaar. Naar verwachting zal de anticorruptierichtlijn in 2028 worden vastgesteld. Daarna zal de richtlijn binnen anderhalf jaar in de nationale wetgeving van de 27 lidstaten moeten zijn opgenomen.

Sancties

De in de anticorruptierichtlijn voorgestelde sancties zijn aanzienlijk zwaarder dan de straffen die in Nederland gebruikelijk zijn. Voor een ambtenaar die zich laat omkopen kent het Wetboek van Strafrecht een maximale gevangenisstraf van zes jaar. De anticorruptierichtlijn kent in het geval van de publieke sector voor personen die zich schuldig maken aan actieve en passieve omkoping een gevangenisstraf van ten minste zes jaar. Voor omkoping in de private sector geldt een gevangenisstraf van ten minste vijf jaar. Ook ongeoorloofde beïnvloeding door personen die zich in de nabijheid van de macht bevinden of dat beweren, en die in ruil voor niet-gerechtvaardigde voordelen invloed proberen uit te oefenen op besluitvormingsprocessen, zoals aanbestedingsprocedures, kan worden bestraft met een maximale gevangenisstraf van ten minste vijf jaar.

Misbruik van functies

Belangenvertegenwoordiging die gericht is op rechtmatige beïnvloeding van openbare besluitvorming, maar die niet leidt tot een ongepaste uitwisseling van voordelen, is niet strafbaar. Misbruik van functies in de publieke sector wordt als strafbaar aangemerkt wanneer een overheidsfunctionaris in strijd met de wet nalaat te handelen om een ongerechtvaardigd voordeel te krijgen. Daarnaast kan misbruik van functies in de private sector worden bestraft met ten minste vijf jaar gevangenisstraf.

“In de richtlijn voorgestelde sancties zijn aanzienlijk zwaarder dan straffen die in Nederland gebruikelijk zijn”

Maatregelen

Personen die zijn veroordeeld voor de hiervoor genoemde strafbare feiten, kunnen daarnaast door de nationale autoriteiten onder meer de volgende maatregelen opgelegd krijgen: boetes, ontzetting uit een openbaar ambt, verbod op het bekleden van een openbaar ambt of functie bij een rechtspersoon dat in handen is van de overheid. Daarnaast bestaan de mogelijkheden tot intrekking van vergunningen die betrekking hebben op de strafbare feiten en uitsluiting van overheidsfinanciering, subsidies en overheidsopdrachten. In zeer ernstige gevallen kan zelfs het passief kiesrecht (het recht om gekozen te worden) worden ontnomen.

Aansprakelijkheid

Privaatrechtelijke rechtspersonen, zoals ondernemingen, kunnen aansprakelijk worden gesteld voor de toegebracht schade ten gevolge van de hiervoor genoemde strafbare feiten. Publiekrechtelijke rechtspersonen (overheden) kunnen niet aansprakelijk worden gesteld. Voor privaatrechtelijke rechtspersonen die aansprakelijk zijn gesteld moeten lidstaten in hun wetgeving sancties en maatregelen opnemen die niet noodzakelijkerwijs van strafrechtelijke aard hoeven te zijn. Ondernemers kunnen met de volgende maatregelen worden geconfronteerd:

•  Strafrechtelijke of niet-strafrechtelijke boetes waarvan het maximumbedrag niet lager mag zijn dan 5 procent van de totale wereldwijde omzet van de betrokken rechtspersoon. Inclusief gelieerde entiteiten, in het boekjaar voorafgaand aan het besluit tot oplegging van de boete.

•  Uitsluiting van de betrokken onderneming van het recht op door de overheid verleende voordelen of steun.

•  Tijdelijke of permanente uitsluiting van deelname aan procedures voor overheidsopdrachten.

•  Tijdelijk of permanent verbod voor de betrokken onderneming om commerciële activiteiten uit te oefenen.

•  Intrekking van vergunningen of toelatingen voor activiteiten in het kader waarvan het strafbare feit is gepleegd.

•  Mogelijkheid voor overheidsinstanties om een met de betrokken onderneming gesloten overeenkomst in het kader waarvan het strafbare feit is gepleegd, nietig te verklaren of op te zeggen.

•  Plaatsing van de betrokken onderneming onder gerechtelijk toezicht.

•  Gerechtelijke ontbinding van de betrokken onderneming.

•  Tijdelijke of permanente sluiting van vestigingen die zijn gebruikt voor het plegen van het strafbare feit.

 “Corruptie kost de Europese economie jaarlijks naar schatting 120 miljard euro”

Drie keer bedenken

Kortom, ondernemers, overheidsfunctionarissen en bestuurders zullen zich drie keer moeten bedenken alvorens zij niet-integer gaan handelen, zoals bij een aanbesteding onderlinge prijsafspraken maken of een aanbesteder aanvaardt een gunst en bevoordeelt een inschrijver. De anticorruptierichtlijn verplicht de lidstaten een actieve corruptiebestrijding door gespecialiseerde, onafhankelijke instanties op te richten. Daarnaast moeten alle bevoegde autoriteiten, zoals rechtbanken en politie, structureel worden voorzien van adequate personele, financiële en technische middelen. Tot slot dienen er gespecialiseerde opleidingen te komen voor zowel opsporings- en handhavingsautoriteiten.

Link naar de EU-richtlijn: https://ap.lc/Xuzlw