Het afgelopen decennium is duurzaam inkopen in een stroomversnelling geraakt. Inkooporganisaties professionaliseerden, regelgeving maakte impact transparant en afdwingbaar, en oplossingen zijn technisch én financieel volwassen geworden. Daarmee is het speelveld fundamenteel veranderd: er zijn geen excuses meer om ons achter te verschuilen.
Tegelijkertijd staat het klimaat op een zorgwekkend kantelpunt; de maatschappelijke kosten van klimaatgerelateerde schade stijgen snel. Helaas zien we dat de lasten vooral worden gedragen door degenen die ze niet hebben veroorzaakt. Juist daarom ligt er een duidelijke verantwoordelijkheid bij inkoop, zowel publiek als privaat, om dit momentum te benutten en impact te leveren. Siep Eilander, oud-Chief Procurement Officer van het Rijk, wijst in zijn interview met Inkoop.Pub op de schaal van rijksinkoop: meer dan honderd miljard euro per jaar, een bedrag waarmee grote impact te maken is.
Dit artikel blikt terug op de ontwikkelingen die het mogelijk maakten om duurzaamheid in het inkoopvak te verankeren. Vervolgens laat ik zien hoe inkoopafdelingen zich stap voor stap hebben ontwikkeld op het gebied van duurzaamheid, onder andere met behulp van de Decarbion Sustainable Procurement Scan (Decarbion-SPS), die sinds 2008 is ontwikkeld en vanaf dit jaar als webapplicatie vrij beschikbaar is voor elke inkoopafdeling.
We zijn op een uniek moment aangekomen voor duurzaam ondernemen, waarin onze inkoopcommunity een essentiële rol speelt. Er zijn veel positieve ontwikkelingen, maar er blijft ook weerstand bestaan. Regelgeving vraagt steeds meer van organisaties op het gebied van rapportage, wat bij veel managers voor “rode vlekken in de nek” zorgt. Daarnaast domineren in ons systeem nog vaak kortetermijn financiële prikkels boven langetermijnwaarde.
“Heb jij zaken ingekocht die jou verantwoordelijk maken voor ontbossing, gevolgen van intensieve CO2 uitstoot of dodelijke ongevallen door werkomstandigheden?”
Ik was voorheen Group Procurement Director en Chief Sustainability Officer bij Rotom Europe en daarvoor inkoopmanager bij DSM Firmenich. Al twintig jaar geleden merkte ik dat inkoop, via de keuzes die we maken, verantwoordelijk kan zijn voor negatieve impact, zoals ontbossing, kinderarbeid, afval en klimaatverandering. Diezelfde inkoopkeuzes zijn daarmee ook onderdeel van de oplossing. Inkoopspend beslaat namelijk vaak ongeveer 80% van de kosten van een organisatie en daarnaast is inkoop betrokken bij kapitaalinvesteringen en energie inkoop. Keuzes die het verschil kunnen maken.
De praktijk laat zien waar het vaak wringt: duurzaam beleid wordt moeizaam vertaald naar uitvoering. Dat komt meestal niet door onwil, maar door de angst voor het onbekende. Wat niet vreemd is, want duurzaam ondernemen is een complex, relatief nieuw en breed onderwerp. Daarnaast raken we soms ontmoedigd doordat acties niet worden gedragen of onvoldoende impact hebben.
Door duurzaam inkopen op te knippen in passende stappen én de juiste randvoorwaarden te creëren, verdwijnt verlamming en ontstaat begrip en beweging. Om die reden is het Decarbion SPS-raamwerk ontwikkeld. Deze aanpak laat zien waar een organisatie staat en helpt teams om haalbare, overzichtelijke vervolgstappen te kiezen.
Het is goed om te beseffen dat we vijftien jaar geleden nog moesten uitleggen wat klimaatverandering en duurzaam ondernemen inhielden. Duurzaam inkopen stond toen niet op de bestuursagenda. De urgentie werd niet gezien of zelfs ter discussie gesteld. En er waren nauwelijks duurzame alternatieven beschikbaar. Juist in die periode kwam, dankzij initiatieven van partijen zoals Senternovem, NEVI en PIANOo, een beweging op gang die leidde tot duurzame innovaties, sturende regelgeving, investeringen en ICT-vernieuwing.
Duurzaam inkopen groeide zo ook uit tot instrument voor overheidsbeleid: hoogleraar inkoopmanagement Jan Telgen wees er in zijn interview met Inkoop.Pub op dat inkoop steeds vaker wordt ingezet om beleidsdoelen mede vorm te geven, met duurzaamheid als een van de meest prominente thema's van dit moment. Pas de afgelopen jaren is er een breed aanbod ontstaan wat duurzaam inkopen écht mogelijk maakt. Hieronder reflecteren we op enkele ontwikkelingen van de afgelopen tien jaar die het verschil maken en laten we zien dat er nu momentum is.
In 2008 had je nauwelijks zicht op de CO2-uitstoot van leveranciers. Een paar koplopers bouwden eigen CO2-overzichten, maar voor bijna alle organisaties bleef uitstoot te abstract om op te sturen. Het SPS-raamwerk noemde ketentransparantie destijds al een sleutelstap, maar tot ver na 2020 was er amper software die dit over de hele spend kon berekenen. Pas de afgelopen jaren kun je met ERP-data een totaaloverzicht van je footprint (CO2e) op ingekochte goederen en diensten genereren. En die essentiële transparantie maakt scherp waar inkoop moet ingrijpen om de keten te decarboniseren.
Hetzelfde gold lange tijd voor duurzaamheidsaudits: als je ze al deed, viel je terug op Excel en losse initiatieven. Tegenwoordig zijn veel organisaties verder: ze hebben dit verankerd in processen en tools en pakken het structureel aan door breed gedragen tools (bijv. via EcoVadis, IntegrityNext).
Ook elektrificatie is pas in de laatste vijf jaar echt volwassen geworden. In 2008 waren er nog geen elektrische voertuigen. Nubewijzen de afgelopen jaren dat een geëlektrificeerd wagenpark technisch betrouwbaar is en voor zowel werkgever als werknemer bijna altijd financieel aantrekkelijk (Total Cost of Ownership).
Eveneens ontwikkelt elektrificatie zich in hoog tempo binnen zwaar transport en industriële processen (zoals elektrische vlamboogovens), wat leidt tot sterkere businesscases met verbeterde kwaliteit en betrouwbaarheid.
Hetzelfde geldt voor zonne- en windenergie. In 2008 waren deze oplossingen nog verre van concurrerend met fossiele energie. Gerichte marktstimulansen maakten opschaling en innovatie mogelijk. Inmiddels ligt de investering van nieuwe opwek uit zon en wind in veel markten lager dan die van fossiele alternatieven, dankzij een spectaculaire kostendaling van circa 90% vanaf 2010 tot 2025 voor zonne-energie. Voor bedrijven betekent dit bovendien minder prijsvolatiliteit en minder afhankelijkheid van energiemarkten.
Bij batterijen, essentieel voor elektrificatie, zien we een vergelijkbare prijsdaling. Daardoor worden toepassingen steeds vaker rendabel en heeft inkoop hierin een aanjagende rol. Die rol blijft ook belangrijk bij andere duurzame alternatieven die nog verdere kostontwikkeling nodig hebben, zoals groene waterstof.
Duurzaamheid is steeds beter verankerd in inkoop zelf. Organisaties trainen inkopers, borgen het in procedures en nemen het op in beoordelingscriteria. In de Brainport regio wordt bijvoorbeeld gewerkt met QLTCS, waarbij aan de klassieke afwegingen (kwaliteit, logistiek, technologie en kosten) expliciet ‘S’ van sustainability is toegevoegd. Die inbedding wordt verder versterkt door klanten en opdrachtgevers die transparantie én aantoonbare verbetering in hun keten eisen.
Deze versnelling komt niet uit één hoek. Naast marktinnovatie en inkoopkracht is regulering een grote motor: de Europese Green Deal zet de richting en vertaalt die naar concrete verplichtingen. Denk aan Due Diligence en transparantie (o.a. via CSRD en EUDR) en aan prikkels richting circulariteit (zoals PPWR). Dit maakt duurzaam inkopen minder vrijblijvend en versnelt de professionalisering van processen, data en leveranciersmanagement.
Voor de publieke sector ligt dit net iets anders. Veel publieke organisaties vallen niet onder de CSRD en daarmee niet onder de CSDDD-verplichting. Vrijblijvend is hun rol daarmee niet: zoals Marlijn Caspers, Manager Maatschappelijke Programma's bij Nevi, eerder op Inkoop.Pub aangaf, is de publieke sector een launching customer voor private organisaties. Past een publieke inkoopafdeling due diligence correct toe, dan geeft ze daarmee het juiste voorbeeld aan de markt.
Als laatste hebben de geopolitieke spanningen de urgentie van energie-onafhankelijkheid en ketentransparantie aangetoond. Daarmee kan inkoop definitief sturen op People, Planet én Profit.
Kortom: Innovatieve rendabele oplossingen, verankering in het vak én sturende regelgeving hebben duurzaam inkopen in een stroomversnelling gebracht.
Het Decarbion SPS raamwerk gaat ervan uit dat je de ontwikkeling van jouw duurzame inkoop het beste begrijpt door te kijken naar de volwassenheid van zeven processen: beleid en organisatie, bewustwording, twee strategische inkoopprocessen en drie tactische inkoopprocessen.
Voor elk van deze processen geldt dat een organisatie zich in één van de tien volwassenheidsfases bevindt. De eerste drie fases vormen het fundament om duurzaam inkopen überhaupt te kunnen invoeren. Dat vraagt minimaal om een professioneel ingerichte inkoopfunctie. Is die basis niet op orde, bijvoorbeeld doordat er onvoldoende transparantie is in de supply chain, dan moet eerst die basis in desbetreffende processen worden versterkt door concrete acties. Pas daarna kun je effectief vervolgstappen zetten in verduurzaming.
De daaropvolgende drie fases brengen duurzaam inkopen verder tot wasdom. De laatste vier fases leiden naar ‘functional excellence’. Het model is nadrukkelijk geen competitie, maar een selfscan: het maakt inzichtelijk waar je staat en welke concrete acties, passend bij jouw situatie, het meest logisch en effectief zijn.
Op basis van de ingevulde volwassenheid en ambities geeft de webapplicatie de vijf meest kansrijke acties voor jullie organisatie. Invullen kost circa 10 minuten. Doe dit samen met je team; het team kiest vervolgens welke van de voorgestelde initiatieven in de komende periode worden uitgerold, zodat de aanpak realistisch en uitvoerbaar blijft. Zo kun je richting directie onderbouwen welke stappen nodig zijn én periodiek de voortgang inzichtelijk maken.
Kleine stappen in volwassenheid leveren vaak snel effect op. Een praktijkvoorbeeld is het koppelen van duurzame KPI’s aan de bonus van het management. Dat creëert organisatiebreed een gezamenlijk doel, verlaagt weerstand en maakt het makkelijker om capaciteit vrij te maken en samen te werken. Bij DSM was dit één van de redenen waarom duurzaam inkopen al vroeg succesvol van de grond kwam.
Bewustwording en cultuur lijken misschien een klein facet, maar ze blijken vaak de sleutel. Nu hoor je veel over klimaatverandering en duurzaamheidsmaatregelen in de media, maar vijftien jaar geleden was het voor velen nog ‘ver van je bed’. Juist daarom was (en is) het opleiden en blijven trainen van medewerkers in dit brede onderwerp essentieel: zodat zij gemotiveerd en gefaciliteerd worden en duurzaamheid kunnen inpassen in hun dagelijkse werk.
De overige vijf SPS-processen zijn gebaseerd op het inkoopproces (Van Weele & Rozemeijer). Ze laten zien welke instrumenten inkoop heeft en hoe je daarin duurzaamheid kunt verankeren. Een voorbeeld is ketentransparantie: inzicht in ESG-risico’s, kansen en duurzaamheidsimpact per ingekocht product of dienst (Scope 3 footprint (GHG)). Ik moedig organisaties aan, publiek én privaat, die (nog) niet rapportageplichtig zijn om hun footprint nu al in kaart te brengen. Opdrachtgevers en klanten vragen er steeds vaker om, Europese eisen volgen, en op basis hiervan kan inkoop per productgroep een decarbonisatieplan opstellen en het gesprek met leveranciers voeren richting een toekomstbestendig productportfolio. Wat vaak ook een kostenvoordeel oplevert.
In deze vijf SPS-processen worden veel tools aangereikt, maar om inkoop niet te overspoelen, laat de webapplicatie alleen de tools/acties zien die op dat moment passen bij jouw inkooporganisatie.
De gratis webapplicatie is te vinden op www.Decarbion.nl
Vul hier je gegevens in en ontvang de download in je mail
Decarbion ondersteunt de industrie bij hun roadmap naar Net Zero. Van strategie, businesscase en partnerselectie tot programmamanagement en implementatie. Daarnaast verzorgt Decarbion praktijkgerichte trainingen duurzaam inkopen voor organisaties die duurzaamheid willen versnellen.
