In de snel veranderende zorgsector verschuift het accent naar preventie en zelfredzaamheid, constateert hoogleraar gezondheidseconomie MarcelCanoy. “De overheid heeft ons veel zaken uit handen genomen die wij als burgers ook zelf kunnen. En dat is heel duur.”
Prof. Dr. Marcel Canoy is hoogleraar gezondheidseconomie aan de VU Amsterdam en adviseur bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM). Daarnaast is hij wetenschappelijk directeur van de onafhankelijke netwerkorganisatie Vitavalley, dat zich richt op zorginnovaties rond preventie en zelfredzaamheid. Canoy was afgelopen februari bovendien een van de sprekers op het Nevi zorgcongres. Reden genoeg om hem te vragen om zijn visie op de zorginkoop en – zo blijkt al snel – de behoefte aan een andere invulling daarvan.
“Inkoop kun je, ook buiten de zorg, niet geïsoleerd zien”, zo steekt Canoy van wal. “Dat je niet enkel op kostenbesparing moet focussen is wel bekend. Maar zelfs als je kijkt naar de prijs-kwaliteitsverhouding, rekening houdend met de hele organisatie, dan ben je er nog niet. De externe context weegt ook steeds zwaarder mee. En die is steeds veranderlijker. Denk aan de NS, die onlangs voor een flink deel van hun automatisering overstapte naar een Amerikaanse leverancier. Want: goedkoper. Het was echter al jaren te voorzien dat dit niet zo verstandig is, gezien de America First-strategie van president Donald Trump.”
“Regels en stappenplannen zijn allemaal nuttig. Stel daarbij wel steeds de vraag: is dit nog steeds de beste benadering en geldt dat ook in dit specifieke geval? Vaak zijn vaste procedures prima voor de happy flow, de min of meer standaard inkooptrajecten. Als het nodig is, moet je daar vanaf willen én durven wijken. Een inkoopvraagstuk staat niet los van de wereld. Het kan zijn dat je strategische uitdagingen ziet, die jouw invloedssfeer of kennis te buiten gaan. Dan moet je die op de agenda van jouw organisatie plaatsen: wat wordt hier ons inkoopbeleid?” Denk als inkoper ook niet te snel dat iets niet mag of kan. “Bijvoorbeeld dat je niet mag samenwerken van de ACM. Als de reden daarvoor plausibel is én in het belang van de patiënt, dan mag het bijna altijd. Zeker als zorgaanbieder. Voor verzekeraars ligt de lat wat hoger, omdat samenwerking dan een commercieel belang kan hebben en dat is ongewenst. Bij twijfel kun je de ACM vragen om een informele zienswijze. Zo kun je een boete voorkomen.”
De hoeveelheid geld in de zorg, en in toenemende mate ook de (personeels)capaciteit, is beperkt. “Artificial Intelligence gaat dat probleem niet oplossen. Het is slechts een middel dat in bepaalde gevallen nuttig is, mits het bijdraagt aan een helder doel. Alle technische innovaties in het verleden, variërend van elektriciteit tot internet, hebben namelijk nieuw werk gecreëerd dat bestaande activiteiten verving. Als dat nu anders zou zijn, dan zou dat een unicum zijn in de historie. Ik geloof daar niet in.” Hoge verwachtingen kunnen je ook lui maken, in die zin dat we daardoor zouden kunnen denken dat we de zorg niet anders hoeven te organiseren. “En dat moet wél, opdat we het beschikbare geld en arbeidskracht beter kunnen inzetten.”
Canoy ziet daarbij de vorming van zorgzame leefgemeenschappen als oplossing. “In de afgelopen eeuw nam de overheid ons veel zaken uit handen, die wij als burgers ook zelf kunnen. Dat cluster heet nu ‘de zorg’ en is heel duur. Denk aan een man die in de WLZ belandt, waarna zijn vrouw besluit om te stoppen met koken, omdat maaltijden nu toch geleverd worden. Of neem iemand met een hoog inkomen die zich drie keer per jaar met een taxi, gefinancierd uit de Wmo, naar het concertgebouw laat rijden. Vaak kan zo iemand bijvoorbeeld best met iemand anders meerijden, maar dat gebeurt dan niet.”
“We moeten de zorg anders organiseren, om het beschikbare geld en de arbeidskrachten beter in te kunnen zetten”
Is zo’n behulpzame dorpsgemeenschap wel haalbaar? We moeten immers al langer doorwerken én hebben bijvoorbeeld hulpbehoevende ouders. “Er zijn veel fitte gepensioneerden zonder zorgtaken die vrijwilligerswerk willen doen. Nederland is daar zelfs koploper in”, zegt Canoy. “Door hier gebruik van te maken, voorkom je juist dat mantelzorgers een burn-out krijgen, omdat hun zorglasten nu over de gemeenschap worden verdeeld. In Nederland bestaan al 100 tot 200 succesvolle zorgzame gemeenschappen, ondanks de vele obstakels die deze groepen ondervinden.” De relatievan deze initiatieven met formele partijen zoals zorgverzekeraars, artsen en sociaal werkers is vaak moeizaam. “Dat soort professionals is namelijk niet gewend om samen te werken met burgers.”
Een bekend voorbeeld van een behulpzame gemeenschap is Austerlitz Zorgt, een coöperatief burgerinitiatief in het plaatsje Austerlitz op de Utrechtse Heuvelrug dat veel zorg- en welzijnstaken van de gemeente heeft overgenomen. “Hulpvragen komen binnen bij twee dorpsondersteuners, die fungeren als een soort spelverdelers. Alleen als het echt nodig is, spelen zij de bal naar een vakprofessional zoals een arts. Veel vaker echter kan een vrijwilliger een oplossing bieden in vervoer aanbieden, inkopen doen, of een klusje uitvoeren. Er kan ook een sociale uitdaging zijn, zoals slecht passende woonruimte. Dat komt dan meteen bij de gemeente of een woningbouwvereniging terecht. Zo bespaart Austerlitz nu op jaarbasis 450.000 euro aan Wmo-geld.” Van inkopers in het sociale domein vraagt zo’n zorggemeenschap wél een andere houding. Canoy: “Opnieuw is dat maatwerk. De gangbare aanpak volstaat namelijk niet meer, bijvoorbeeld ‘domweg’ een aanbesteding doen voor sociaal werk, wijkcoaches of -teams. De eerste vraag moet nu zijn: wat kan de gemeenschap zélf doen, en waar hebben zij daarnaast professionals voor nodig?”
Canoy ondersteunt de meeste kabinetsplannen voor de zorg. “Er is geen sprake van bevriezing van het basispakket, wat door sommigen wordt geframed als ‘kapot bezuinigen’. Wel zet het nieuwe minderheidskabinet een rem op extra uitgaven. Het doel daarvan is ook hier: geld effectiever inzetten. Dat kan door beter af te wegen welke zorg wel effectief is en niet. Hoewel je wellicht zou denken dat alle zorg in de tweede lijn noodzakelijk is, heeft verhoging van het eigen risico in het verleden niet geleid tot meer zorgmijding. Wel lijkt het zo dat sommige mensen afzien van bijvoorbeeld een verwijzing naar een orthopeed bij beginnende artrose. Dan kun je wel alles met scans en foto’s in kaart brengen, maar een remedie is er bijna nooit.”
Naast de wisselende geopolitieke context en het veranderende zorglandschap is er nog een derde aspect dat steeds meer maatwerk van inkopers vraagt. “De wens tot leveranciersonafhankelijkheid. Als je wisselt van apparaat of software, kun je data dan overzetten? Hoe voorkóm je dat je verplicht wordt opgezadeld met steeds duurder onderhoud of updates? Kan je oplossing goed communiceren met andere software? Bij een aankoopoverweging moet je de mate van leveranciersonafhankelijkheid op al die gebieden nadrukkelijk meewegen als kwaliteitsparameter. Je kunt er ook juridische afspraken over maken in het contract.”
Als je in de houdgreep bent van een bestaande leverancier, denk aan een elektronisch patiëntendossier (epd) dat duur is in onderhouden niet open naar andere toepassingen, dan kun je volgens Canoy naar de ACM stappen. “Vraag dan niet om de leverancier een boete te geven, want dat kan alleen als een fabrikant de wet overtreedt, maar om een onafhankelijk marktonderzoek. Krijgt het ACM een paar soortgelijke vragen, dan wordt bijvoorbeeld gekeken of sprake is van ongewenst marktgedrag en wordende betreffende leveranciers benaderd. Met de komst van een new competition tool kan de ACM bovendien effectieve mededinging van nieuwe spelers bevorderen. Zo kun je anoniem blijven en toch meer lucht in de verhouding met een leverancier krijgen”, aldus Canoy.
Vul hier je gegevens in en ontvang de download in je mail
Nevi is hét kennisnetwerk voor inkoop, contract- en supply management. Zij zetten zich in om het inkoopvak naar een hoger niveau te brengen voor het individu, organisaties én de maatschappij. Nevi is er voor iedereen die zich bezighoudt met het inkoopvak. Ze bundelen inzichten uit het bedrijfsleven, de publieke sector, onderwijs en wetenschap en delen deze kennis in onze krachtige vereniging van 6.500 inkoopprofessionals die elkaar inspireren en stimuleren.
